Korte historie van de muntslag in Tiel

Van het eind van de 10de eeuw tot het begin van de 12de eeuw zijn er in Tiel munten geslagen.
De muntheren waren de Rooms-Duitse koningen en keizers Otto III, Hendrik II, Koenraad II en
Hendrik III en IV.

Otto III was de zoon van keizer Otto II.
Zijn moeder was de uit Griekenland afkomstige Theopano.
Hij regeerde van 983 tot 1002.
Zijn kennis overtrof die van zijn voorvaderen; hij werd 's werelds wonder,
"mirabilia mundi", genoemd.
Op 16 jarige leeftijd (in 996) werd hij door paus Gregorius V tot keizer gekroond.
Hij stierf toen hij 22 jaar was in Italië
op het kasteel Paterno.
Zijn lichaam werd naar Duitsland gebracht waar hij in Aken in de kapel van Karel de Grote werd bijgezet.
Van Otto III is slechts één Tielse munt bekend en wel uit zijn koningstijd.
Deze munt heeft aan beide zijden een kruis en draagt de tekst TIOLA.
In de literatuur is deze munt te vinden onder Hatz 1 en Ilisch 3.1.


Afbeelding: Otto III, zittend op zijn troon,
geflankeerd door twee geestelijke (links)
en twee wereldlijke personen (rechts).
Hendrik II de Heilige, laatste koning uit het Saksische of Ottoonse Huis, werd geboren in 972 in Hildesheim. In 995 volgde hij zijn vader op als hertog van Beieren.
Hij werd Duits koning in 1002 en in 1014 kroonde paus Benedictus VIII hem tot keizer. Samen met zijn vrouw Cunegonda stichtte hij verschillende bisdommen.
Hun huwelijk bleef kinderloos. Op 52 jarige leeftijd stierf Hendrik in zijn Paltz Grona bij Göttingen (1024); hij werd begraven in Bamberg. 122 jaar later werd hij door paus Eugenius III heilig verklaard.
Hendrik heeft diverse typen munten laten slaan in Tiel. Uit zijn koningstijd een munt met S COLONI A (Hatz 2, Ilisch 3.2) en een munt met TIELE (Hatz 19 en 20, Ilisch 3.4 en 3.5). Dit laatse type is ook geslagen ten tijde dat hij keizer was; referentie Hatz 15 en 17 en Ilisch 3.3.
Tevens worden diverse imitaties van Tielse munten aan hem toegeschreven.

Afbeelding: Hendrik II, als door God gekroonde koning. Twee engelen houden met hem de heilige lans en het zwaard vast; twee heiligen (Ulrich van Augsburg en Emmeram van Regensburg) ondersteunen zijn armen.
Koenraad II de Salier werd in 990 geboren als zoon van Hendrik van Worms en Adelheid van Metz. Hij werd koning van Duitsland in 1024, daarna van Italië en Bourgondië. In 1027 ontving hij van paus Johannes XIX de keizerskroon.
De naam van zijn vrouw was Gisela.
Koenraad slaagde er met moeite in de vrede in zijn koninkrijken te handhaven.
Hij stierf op zijn ziekbed in Utrecht tijdens Pinksteren in 1039. Zijn lichaam werd bijgezet in de Dom van Speyer.
Met zijn koningstitel kennen we één munttype met TIELE. (Hatz 30, 39 en 40; Ilisch 3.6, 3.7 en 3.7.1)
Deze uitvoering bestaat ook zonder aanduiding van konings- of keizerstitel.
(Hatz 31, 44 en 56; Ilisch 3.9 en 3.10)
Het type met de tekst CVONRADUS (Hatz 32 en 42; Ilisch 3.8 en 3.10.1) is eveneens zonder titels.
Dat geldt ook voor de naamgever van deze site, de munt met BO xTIELE NA.
(Hatz 29 en 37; Ilisch 3.11 en 3.12)
Diverse imitaties van Tielse munten worden aan Koenraad toegeschreven.
Een aantal hiervan dragen zijn keizerstitel.

Afbeelding: Zittend op een troon heeft Koenraad II de Rijksappel in zijn linkerhand en een medaillon met de afbeelding van zijn zoon Hendrik III in zijn rechterhand. Daaronder is Hendrik IV te zien met drie van zijn kinderen.
In 1039 wordt Hendrik III op 22 jarige leeftijd koning van het Duitse Rijk. Hij zet de in Rome elkaar bestrijdende pausen af en benoemt bisschop Suidger van Bamberg tot paus Clemens II. Deze kroont Hendrik in 1046 tot keizer. Zijn eerste vrouw was Gunhild, dochter van de vikingkoning Knut. Zijn tweede vrouw Agnes van Poitou schenkt hem 7 kinderen.
Hij vecht fel tegen de z.g. simonie; de handel in geestelijke goederen tegen materieel gewin. Hij stierf in 1056 en is evenals zijn vader begraven in de Dom van Speyer.
Zijn muntslag in Tiel omvat zowel munten met BO xTIELE NA met keizerstitel (Hatz 14, Ilisch 3.15) als zonder titel (Hatz 10, Ilisch 3.14). Het munttype met IELI NA draagt geen titel, maar is na 1046 geslagen. (Hatz 82, 83 en 84, Ilisch 3.17 en 3.18) Een ander type heeft naast Hendrik's keizerstitel de tekst TIELA VRBS REGALIS. (Hatz 24 en 25, Ilisch 3.19 en 3.20) Vrijwel alle naslagen met geestelijke bijtekens (Zaltbommel?) worden aan Hendrik III toegeschreven. Dit geldt ook voor naslagen met het Colonia-monogram uit de omgeving van Tiel en een munt uit een onbekende muntplaats. (Hatz 79, Ilisch 9.3)

Afbeelding: Symbolische weergave van Hendrik III, vechtend tegen de simonie.
Afbeelding: Hendrik IV met zijn zonen Hendrik V en Koenraad.
Hendrik IV was 6 jaar toen hij zijn vader Hendrik III in 1056 opvolgde als koning van het Duitse Rijk.
Tot 1065 stond hij onder voogdij en regentschap van zijn moeder; daarna regeerde hij zelfstandig.
Hij voert de z.g. Investituurstrijd met paus Gregorius VII en diens opvolgers en wordt meerdere malen in de ban gedaan. Stelt de tegenpaus Clemens III aan welke hem in 1084 tot keizer kroont. Door zijn eigen zoon Hendrik V wordt hij gevangen gezet, weet te ontsnappen en sterft in 1106 in Luik. Pas nadat in 1111 zijn ban werd opgeheven is hij bij zijn Salische voorvaders in de Dom van Speyer begraven.
Van Hendrik IV is slechts één Tielse munt met zijn koningstitel bekend, met TIELA CIVITAS
(Hatz 57, Ilisch 3.21) en geen enkele met zijn keizerstitel. Zonder titel zijn een aantal typen bekend.
Allereerst een munt met hetzelfde opschrift als de vorige (Hatz 60 en 62, Ilisch 3.28).
Daarnaast staat de tekst TYEL op een munt die te vinden is onder Hatz 38, 58 en 59 en Ilisch 3.26. Interessant is het type met een zegenende hand met daarom heen TYLA (Hatz 64, Ilisch 3.32).
Tenslotte bestaan er munten van Hendrik IV met in plaats van de bekende Tielse kop "en face" een kop "en profil". De literatuurverwijzingen hiervoor zijn Hatz 65 t/m 67 en Ilisch 3.27 en 3.33 t/m 3.36.


Er zijn hele en halve deniers of penningen geslagen die vooral bestemd waren voor de handel met Engeland en de Oost-Zee landen. Vooral in Zweden, Rusland en de Baltische staten worden ze veelal
in muntschatten samen met andere "Duitse" munten gevonden.
Gemiddeld bestaat 5% van deze muntschatten uit munten van Tiel.
De munten van Tiel zijn allemaal van zilver en ongeveer 18 mm groot; het gewicht schommelt meestal tussen 0,7 en 1,5 gram.

Afbeeldingen ter herkenning van Tielse munten

De voorzijde van de munten heeft vrijwel altijd hetzelfde karakteristieke uiterlijk: de zogenaamde "Tielse kop". Dit is het gekroonde hoofd van de koning of keizer die ons recht aankijkt. Om het hoofd heen staat de naam van de koning of keizer, maar die is vaak niet te lezen. Soms staat er op de voorzijde een portret van de zijkant of komen er extra tekentjes voor naast het hoofd. De keerzijde kan diverse uitvoeringen hebben.

Dit is de afbeelding van een munt van Hendrik II in zijn keizertijd (1014-1024), rondom zijn hoofd staat "HEINRICVS IMPERAT" (Keizer Hendrik).

Op de keerzijde staat rondom een kruis de tekst "xTIELE". Deze tekst kan ook voorkomen met kleine cirkeltjes tussen de afzonderlijke letters. De letter "z" boven de verbindingsstreepjes tussen de voor- en keerzijde geeft aan dat de munt van zilver is.
De volgende munt is van Koenraad II en kan zijn geslagen in zowel zijn konings- als zijn keizertijd (1024-1039). Op de voorzijde staat de tekst "xCVONRADVS", hiervoor moeten we tegen de klok in lezen.

Hier staat op de keerzijde de tekst "BO xTIELE NA", hetgeen aanduidt dat het een goede munt uit Tiel betreft.
Een derde voorkomende keerzijde is dit:

De tekst hierop is "S COLONI A", het zogenaamde Colonia-monogram. In dit geval is deze zijde van de munt een imitatie van de penningen van Keulen.
Er zijn zeer veel munthuizen geweest die deze afbeelding op hun munten hebben geplaatst. Alleen bij de combinatie van deze afbeelding met op de voorzijde de "Tielse kop" hebben we te maken met een munt die in Tiel is geslagen of in de directe omgeving van de stad als naslag is vervaardigd.
Naast deze drie afgebeelde keerzijden komen in mindere mate keerzijden voor met een handje of een andere tekst dan hiervoor aangegeven.

Het werkelijke uiterlijk van de Tielse munten

Hiervoor is door middel van tekeningen een zo compleet mogelijke weergave van het uiterlijk getoond. In de praktijk zien de munten er echter vrijwel nooit zo uit.
Hieronder vindt u foto's van de voor- en keerzijden van diverse Tielse munten zoals u ze in werkelijkheid aantreft.

Meer foto's van Tielse munten vindt u in de rubriek "Muntengalerij Tiel".

Literatuur over Tielse munten

G. Hatz : Tieler Denare des 11. Jahrhunderts in den Schwedischen Münzfunden der Wikingerzeit (Commentationes de Nummis Saeculorum IX-XI in Suecia Repertis, 2, Stockholm 1968, pagina's 95 - 190)
A.M. van Herwijnen : De Tielse muntslag (Tabula Batavorum, Jaargang 12, nummer 1, 1994, pagina's 28 t/m 32 en Graven tussen de rivieren, Jaargang 2, nummer 3, 2002, pagina's 8 t/m 12)
A.M. van Herwijnen : Bona Tiele; een publicatie en een website (Detector Magazine 57, juli 2001, pagina's 6, 7 en 9)
A.M. van Herwijnen : Een dubbelslag of een misslag op een naslag van Tiel (Muntkoerier, Jaargang 33 (2004), nummer 5, pagina's 55 en 56)
A.M. van Herwijnen : De schoonheid van een Tielse munt zit 'm niet in zijn uiterlijk (De Beeldenaar 28 (2004) nummer 1, pagina 23 t/m 27)
A.M. van Herwijnen : Van detectoramateur to webmaster (Handboek voor zoekers (2005), pagina 343 t/m 346; ISBN: 90-800755-2-3)
A.M. van Herwijnen : Van Tiel naar Deventer... en weer terug (De Beeldenaar 30 (2006) nummer 5, pagina 212 t/m 215)
A.M. van Herwijnen / P. van Dijk : Tieler Denare als Spiegel des Gangs nach Canossa 1077 (NUMMI DOCENT! (Festschrift für Peter Ilisch, 2012), pagina's 165 t/m 174)
A.M. van Herwijnen / P. van Dijk : De muntreeks van Tiel onder Hendrik IV in de periode 1077-1084 (De Beeldenaar 37 (2013) nummer 1, pagina 9 t/m 13)
P. Ilisch : Van Tiel naar Deventer (De Beeldenaar 21 (1997) nummer 1, pagina 320 t/m 322)
P. Ilisch : Die Münzprägung im Herzogtum Niederlothringen (Jaarboek voor Munt- en Penningkunde 84-85 (1997/8), 2000, pagina's 49 t/m 129)
G.W. de Wit : De muntslag in Tiel (De Beeldenaar, 13e jaargang, nummer 3, 1989, pagina's 75 t/m 80)

Melden van vondsten of munten uit uw verzameling

Heeft u zelf een munt gevonden die op de bovenstaande afbeeldingen lijkt, neemt u dan contact met mij op om te kijken of het werkelijk een munt van Tiel is.
Ook als hij afwijkt van de afbeeldingen of u bent niet zeker van uw zaak, schroom dan niet om een e-mail te sturen.
En als u in uw verzameling één of meerdere munten van Tiel heeft of denkt te hebben, dan ben ik graag bereid deze exact voor u te determineren, vooral omdat dit geen eenvoudige opgave is vanwege de vele voorkomende varianten en vaak slechte afwerking van de munten.
Ook publicaties over of afbeeldingen van Tielse munten, in welke taal of vorm dan ook, die u bezit of ergens tegenkomt zijn van harte welkom.
U heeft op de welkomstpagina van BONA TIELE de mogelijkheid een e-mail te verzenden.

Wat gebeurt er met de door u beschikbaar gestelde informatie?

De informatie die u verstrekt wordt gegarandeerd vertrouwelijk behandeld. Daarnaast kunnen nieuwe vondsten worden opgenomen in nog te publiceren artikelen.
Ook daarvoor geldt gegarandeerde discretie: in onderling overleg wordt bepaald wat er in de publicatie wordt geschreven en/of afgebeeld.

Enkele goede redenen om uw informatie aan mij door te geven

- Belangrijke informatie over vondstmunten gaat niet verloren
- De studie naar Tielse munten kan worden voortgezet en publicaties kunnen worden aangevuld en/of voltooid
- Indien uw informatie bruikbaar is ontvangt u kosteloos een copie van de publicatie waarin de informatie is gebruikt zodra deze gereed is
- Van niet- of twijfelachtig gedetermineerde munten in uw verzameling kan veelal de herkomst met zekerheid worden vastgesteld
- U verschaft mij, en vele verzamelaars en numismaten met mij, veel plezier bij het voortzetten van onze hobby

Op voorhand bedank ik iedereen die op wat voor wijze dan ook meewerkt aan het voortzetten van mijn studie en het completeren van genoemde publicatie, die in de toekomst zeker door andere publicaties wordt gevolgd.